مقاله

خودانگاره، ویژگی‌ها، ابعاد و نحوه شکل‌گیری آن – بخش 2

عکس: بادران

 ویژگی‌های خودانگاره
برخی از ویژگی‌های کلی خودانگاره عبارت‌اند از:
•    در طول زمان تغییر می‌کند؛
•    زندگی افراد را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد؛
•    از بسیار مثبت تا بسیار منفی متفاوت است؛
•    دارای ابعاد احساسی، فکری و عملکردی است؛
•    با هر شخص به‌طور منحصربه‌فرد نمایش داده می‌شود.

ابعاد خودانگاره
ابعاد مختلف ممکن است انواع مختلفی از خودانگاره را تشکیل دهند؛ برای مثال، ابعادی از خودانگاره که «خودکارآمدی تحصیلی» را ایجاد می‌کند با ابعاد مربوط به «خودکارآمدی اجتماعی» کاملا متفاوت است. برخی از ابعاد مشترک در همه زمینه‌ها عبارت است از:
•    خودباوری؛
•    عزت‌نفس؛
•    خود ایدئال؛
•    ویژگی‌های شخصی؛
•    هویت یا نقش (اجتماعی).

مراحل پرورش و توسعه خودپنداره
خودپنداره در طول عمر توسعه می‌یابد و تغییر می‌کند؛ اما در سال‌های اولیه زندگی بیشتر در حال تغییر است.
۱. شکل‌گیری خودپنداره در دوران کودکی
در دوران کودکی، ۳ مرحله کلی توسعه خودپنداره وجود دارد:
مرحله اول: تولد تا ۲سالگی
•    نوزادان به روابط عاطفی سازگار نیاز دارند تا حس مثبتی از خود را پرورش بدهند؛
•    نوزادان ترجیحاتی را ایجاد می‌کنند که با حس ذاتی خودشان هماهنگ است؛
•    کودکان نوپا با محدودیت‌های ملایم اما محکم احساس امنیت می‌کنند؛
•    در ۲سالگی، مهارت زبان توسعه می‌یابد و کودکان نوپا حس من‌بودن را تجربه می‌کنند.
مرحله دوم: ۳ تا ۴ سالگی
•    کودکان ۳ و ۴ ساله خود را به‌عنوان افرادی منحصربه‌فرد می‌بینند؛
•    تصورات آنها از خودشان بیشتر توصیفی است تا قضاوت‌گر؛
•    کودکان پیش‌دبستانی بیش‌ازپیش مستقل‌اند و کنجکاوند ببینند چه‌کاری می‌توانند انجام دهند.
مرحله سوم: ۵ تا ۶ سالگی
•    آنها در حال عبور از مرحله من به مرحله ما هستند، جایی که بیشتر از نیازها و علایق گروه بزرگ‌تر آگاه‌اند؛
•    مهدکودکی‌ها می‌توانند از کلمات خود برای بیان خواسته‌ها، نیازها و ابراز احساسات خود استفاده کنند؛
•    کودکان ۵ و ۶ ساله می‌توانند از زبان پیشرفته‌تری برای تعریف خود در چهارچوب گروه استفاده کنند.
۲. خودپنداره در دوران کودکی میانه (سن مدرسه)
در دوران کودکی میانی (حدود ۷ تا ۱۱ سالگی)، کودکان احساس اجتماعی خود را پیدا می‌کنند و می‌فهمند چگونه با دیگران سازگار شوند. آنها مقایسه‌های اجتماعی را بیشتر انجام می‌دهند و شروع به فکر می‌کنند که دیگران چگونه آنها را می‌بینند. سایر ویژگی‌های خودپنداره کودکان در این مرحله عبارت‌اند از:
•    پرورش خود ایدئال و واقعی؛
•    پرورش احساسات شخصی؛
•    توصیف خود بر اساس شایستگی‌ها به‌جای رفتارهای خاص.
۳. توسعه خودپنداره در دوران نوجوانی
نوجوانی جایی است که توسعه خودپنداره فرد در حال انفجار است. این مرحله‌ای است که در آن افراد (حدود ۱۲ تا ۱۸ سال) با احساسی که نسبت به خود دارند بازی می‌کنند، هویتشان را آزمایش می‌کنند، خود را با دیگران مقایسه می‌کنند، و اساس یک خودپنداره را ایجاد می‌کنند که ممکن است در طول بقیه عمرشان برای آنها باقی بماند.
در این دوره، نوجوانان مستعد خودآگاهی بیشتر و تحت‌تأثیر هم‌سالان خود قرارگرفتن و تغییرات شیمیایی در مغز هستند. آنها از آزادی و استقلال بیشتری برخوردارند، فعالیت‌های رقابتی فزاینده‌ای انجام می‌دهند، خود را با هم‌سالان خود مقایسه می‌کنند، و می‌توانند (حتی بیش‌ازحد) برای دیدگاه دیگران ارزش قائل شوند.

چند نمونه خودانگاره
برخی از نمونه‌های خودانگاره مثبت عبارت‌اند از:
•    فرد خود را انسانی باهوش می‌داند؛
•    شخص خود را انسانی دل‌سوز می‌پندارد؛
•    فرد خود را عضوی مهم از جامعه خود می‌داند؛
•    شخص خود را همسری خوب و دوستی عالی می‌داند؛
•    فرد خود را به‌عنوان کارمندی با سخت‌کوشی و شایستگی می‌بیند.
برخی از نمونه‌های خودانگاره منفی نیز عبارت‌اند از:
•    فرد خود را احمق می‌داند؛
•    شخص خود را باری روی دوش جامعه می‌داند؛
•    فرد خود را به‌عنوان کارمندی تنبل و ناتوان می‌بیند؛
•    شخص خود را انسانی سرد و غیرقابل‌دسترس می‌پندارد.

و اما سخن پایانی…
در این مطلب، با مفهوم خودانگاره آشنا شدیم. هرقدر شفافیت یا وضوح خودانگاره ما بالاتر باشد، به درک بالاتری از خودمان و قابلیت‌هایمان رسیده‌ایم. با داشتن درک روشنی از خود، در مسیر درستی قدم خواهیم گذاشت.

0 اظهار نظر

لطفاً برای ارسال نظر وارد شوید.